نقد فیلم The Fountain (چشمه)

در این نقد و بررسی سراغ فیلم چشمه (The Fountain) که فیلمی به کارگردانی دارن آرونوفسکی و با بازی هیو جکمن و ریچل وایس محصول ۲۰۰۶ آمریکا است رفته ایم. این فیلم در ۲۲ نوامبر ۲۰۰۶ منتشر شد.

The Fountain 4 - نقد فیلم The Fountain (چشمه)

نقد و بررسی فیلم چشمه (Fountain): اثری از آرنوفسکی

چشمه،  فیلمی است بسیار فلسفی و عمیق. فیلمی در مورد آفرینش و جاویدان بودن انسان و تقابل او با مرگ. چشمه در نگاه کلی از سه اپیزود تشکیل شده است. اپیزود نخست مردی(هیو جکمن) را نشان میدهد که در قرون وسطی زندگی میکند و به دستور ملکه ی خویش به دنبال درخت زندگی می گردد، اپیرود دوم دوباره همان مرد(هیو جکمن) را نشان می دهد که در داخل یک حباب همراه با یک درخت در آسمان، به صورت معلق وار به سوی بالا در حال حرکت است. و در اپیزود سوم یک پزشک و محقق بنام تامی(هیو جکمن) ، دیوانه وار به دنبال درمان تومور همسرش می گردد و با مرگ مبا رزه می کند.

اپیزود اول سلحشوری را به تصویر می کشد که به فرمان ملکه ی سرزمینش برای یافتن درخت زندگی و مایع جاویدان رهسپار سفری دور می شود. ملکه که کشورش توسط داروقه ی انجا مورد کودتا قرار گرفته به دنبال جاودانگی میگردد. او به سلحشور مگوید تو باید به دنبال درخت زندگی بروی واز شیره ی آن برای من بیاوری(شیره ی درخت خاصیت جاودانگی دارد). در دو اپیزود، درخت اسرار آمیز حضور دارد ولی در اپیزود اول درخت همان درختی است که بنا بر سه دین ابراهیمی (اسلام, یهود و مسیح) آدم و حوا از آن سیب خوردند و همین امر باعث اخراج آن دو از بهشت توسط خداوند شد. ولی در آیین یهود و مسیح امده که در بهشت دو درخت وجود داشت که یکی درخت علم و دانش و دیگری درخت زندگی و بخشیدن عمر جاویدان . به روایتی آدم و حوا از درخت علم و دانش سیب خوردند و درخت دوم(زندگی) پس از طرد شدگی آن دو نا پدید شد و در معبد(هرم) اسرار آمیزی لا مکان گردید. ملکه به سلحشور یک حلقه(همان حلقه ای است که تامی در اتاق جراحی گم می کند)می دهد و به او سفارش می کند که وقتی وارد باغ بهشت شدی این را دستت کن و از تنه ی درخت مقداری شیره برایم به ارمغان بیاور تا من هم برایت نقش حوا را بازی کنم. همین وعده او را ترغیب می کند که به دنبال درخت به سرزمین مایان ها که از درخت حفاظت میکنند رهسپار شود. او به همراه چند سرباز و یک کشیش از سرزمینش اسپانیا به دیار قبیله ی وحشی مایان ها(که در اپیزود سوم پی میبریم که آن سرزمین گواتمالا در آمریکای مرکزی است) میرود.

در سرزمین مایان ها محل قرار گیری معبد اسرار آمیز نا معلوم است ولی کشیش در یک شب به طور اتفاقی و مرموزی به وسیله ی یک خنجر (که ان را از مشاور ملکه گرفته بودند) معبد را میابد. پس از اطلاع سلحشور او به آنجا یورش میبرد ولی پس ازکشته شدن افراد ش توسط مایان ها دستگیر شده و به زور به بالای هرم(معبد)می رود. در آنجا نگهبان و خادم درخت که بنا به تعریف تورات کروبیان نام دارند، در لحظه ی ورود به باغ به او حمله میکند و به قصد کشت با مشعلش به سرش ضربه می زند. تا اینجا داستان به روایت همسر تامی بود واو از تامی قبل از مرگش درخواست می کند که داستانش را تکمیل کند.این سئوال برای بیننده پیش می آید که چرا سلحشور و ملکه خود تامی و ایز(همسرش)هستند؟ پاسخ این است که اپیزود نخست فیلم، به کل جزوء تصورات تامی در حال مطالعه ی داستان همسرش می باشد و به همین دلیل خود را به جای سلحشور و ایز را به جای ملکه فرض کرده است. (حالا ادامه ی روایت ازدید تامی) بعد از اینکه سلحشور به ورودی باغ رسید نگهبان جلویش زانو می زند و می گوید:((ببخشید جد بزرگ، نمی دانستم شمایید، ما باید جاودانه باشیم و خونمان زمین را تغذیه کند)) و او گردن نگهبان را با همان خنجر می برد و وارد باغ(به تعبیر آیین یهود باغ عدن) گردیده و حلقه را هم دستش می کند. درخت افسانه ای از دید مایان ها آن درخت گفته شده ی ادیان ابراهیمی نیست که آدم و حوا از آن سیب خوردند، بلکه به عقیده ی آنها جد بزرگ(به نوعی آدم) خود را فدا کرد و درخت زندگی از کالبد جسمش رشد یافت. سلحشور از شیره ی درخت دیوانه وار تناول می کند و بعد از دقیقه ای شاخ و برگ گیاهان از جوارحش بیرون می زنند و به سرعت او را تبدیل به یک چمنزارمی کنند.

The Fountain 3 - نقد فیلم The Fountain (چشمه)

در اپیزود دوم درخت داخل حباب، نماد عشق، همسر و زندگی تامی است. در حقیقت شخص داخل حباب وجود کلی و شکل کمال یافته ی تامی می باشد. همین طور می بینیم میان اتفاقات اپیزود دوم و سوم رابطه وجود دارد. در اینجا تامی با درخت(همسرش) به سمت شیبالبا ستاره ی افسانه ای مایان ها می رود. شیبالبا به عقیده ی مایان ها پس از تبدیل شدن جسم جد بزرگ به درخت، سر او را فرزندانش در آسمان گرفتند و آن سر به ملکوت رفت و شیبالبا را ساخت. این ستاره بعد از نابودی، یک ستاره ی دیگری را به وجود می آورد. تامی به این خیال است که اگر به شیبالبا رود می تواند همسرش را دوباره متولد کند و در اپیزود سوم خود تامی واقعی را می بینیم که دیوانه وار به دنبال درمان بیماری همسرش می گردد. او بعد ازمطالعه داستان چشمه به روایت همسرش، به فکر پیدا کردن درخت زندگی می افتد و بعد از بدست آوردن قطعه ای کوچک از درخت، آن را بر یک میمون آزمایش می کند و تومور او به شکل عجیبی برطرف می شود. ولی تامی نمی تواند دیگر این درمان را روی همسرش امتحان کند چون ایزی قبل از کشف علاج می میرد. وقتی ایزی می میرد در حباب هم مشاهده می کنیم که درخت خشک میشود و بی روح. ولی تامی به شیبالبا امیدوار است. پس از رسیدن حباب به شیبالبا تامی تبدیل به نوری روشن می شود و تمام بدن و روحش را فرا می گیرد که این کنایه از به کمال رسیدن تامی درشیبالیباست.

چشمه از آن دسته از آثار فوق فلسفی و هستی شناسانه ای میباشد که پس از چندین بار دیدن آن باز هم گره ها و نمادگرایی های آرنوفسکی تمام و کمال قابل فهم نیست. چشمه همان نوع روایی فیلمهای دیگر آرنوفسکی را دارد. روایتی از قهرمانان تنها و منزوی که در ورطه ی تنهایی خود به چالش هایی عمیق و گاه فرا انسانی گرفتارند و در پایان اصولآ در این چالش غرق میشوند و یا در اوج تنهایی، بیشتر سقوط میکنند. چشمه از آن قسم فیلم هایی است که از یک مشکل درون انسانی تبدیل به یک چالش فلسفی – ماورائی می گردد. چالش پیدایش هستی از نخست جزوء چالش های انسانی بوده و نظریه هایی در مورد آن به ثبت رسیده، از بیگ بنگ گرفته تا نظریه ی داروین و تعاریف ادیان. تامی از آن دسته افرادی می باشد که به دنبال نا میرایی و عمری جاویدان است و حاضر به پذیرش مرگ و بیماری های تمام کننده عمر انسان نیست. او برای حفظ جان همسرش دست به هر آزمایش و عملی می زند و نمی خواهد قبول کند که ایز در حال مرگ می باشد. این را زمانی می شود درک کرد که در پایان فیلم حتی پس از مرگ ایز می گوید ((مرگ یک بیماری است و علاجی دارد)). او در کاوش های خود و با صحبت ها و رفتار همسرش به نوعی حالت خلصه(اپیزود دوم) و در پایان به کمال عرفانی خود می رسد. درخت در این فیلم نماد همراه و نامیرا بودن ذات و روح آدمی است. انسانی که با وجودی پاک و نور خدایی می تواند همچون جد بزرگ (بنا به عقیده مایان ها) به جمال شکوه و تبدیل شدن به نور حقیقت و الهی رسد و یا همانند انسانی دیگر (اپیزود اول) با رویای جاویدان بودن و جاه طلبی، نیستی و عدم را انتخاب کند. چشمه فیلمی در ورای حقیقت هستی و ذات انسانی تعریف می شود، انسانی که به دنبال کشف راز کائنات می باشد ونیستی را نمی پذیرد. این فیلم، فوق آلعاده نمادگراست و باید آن را چندین بار از دید های مختلف مورد تحلیل و موشکافی فلسفی قرارداد.

The Fountain 1 - نقد فیلم The Fountain (چشمه)

از آن گذشته موسیقی شاهکار کلینت منسل در تبدیل این فیلم به فضایی رازآمیز و پیچیده تآثیر به سزایی داشته است. اما از منظر ایدئولوژیک، چشمه سر ریز از مفاهیم علوم کابالا می باشد. کابالا عرفان ماتریالیستی – ماورایی دین یهود است. از آنجا که آرنوفسکی ریشه ی یهودی دارد، می توان بارقه هایی از تفکر عرفان یهود را در آثارش دید. البته در جاهایی با نگاهی انتقادی (مانند فیلم پی). در فلسفه ی کابالا، انسان ذات گسترده و لاینفکی از وجود بی نهایت خدا دارد و در این بین رسیدن به انسان – خدایی و جاودانه بودن کالبد بشر، در این عرفان پیچیده، یکی از مولفه های مهم آن است. تامی داخل حباب که به سمت عرش در حال حرکت می باشد می تواند کنایه ای به آدام کادمون کابالایست ها باشد. آدام کادمون از آدم اولیه جداست و می توان آن را تکامل فرضی انسان در عرش و رسیدن به خدا دانست. با اینکه در مورد علوم کابالا مفاهیم بسیار پیچیده عنوان شده و در بسیاری از امور هنوز به طور کامل تفکر این فرقه به درستی بیان نشده است، اما وجود درخت زندگی و تلاش تامی برای دست یابی به آن و نمادهای اهرام ثلاثه که ریشه در تفکرات کابالای کهن دارد و یا شکل حباب که یک دایره به عنوان المانی از یک سیفروت ( دایره هایی که کابالایستها برای شکل درخت زندگی به کار می برند) می باشد، بسیار در فیلم مشهود است.

اصولآ آرنوفسکی علاقه ی وافری به کنکاشت شخصیت فطری آدمی وجایگاه او در نظام هستی دارد. این را می توان در پی، کشتی گیر، چشمه و قوی سیاه دید. سبک آرنوفسکی نگاهی نیمه کوبریکی و نیمه برگمانی به زندگی دارد و یک بحران درونی را به چالش می کشد. ولی متآسفانه فیلم چشمه مورد تجلیل تماشاگران قرار نگرفت و با شکست بزرگی مواجه شد. این اثر فلسفی و بسیار عمیق در سینمای آمریکا به هیچ وجه جدی به نظر نیامد و مانند فیلم درخت زندگی(ترنس مالیک) مورد بی تفاوتی قرار گرفت. امروزه سینمای معناگرای اروپا هم بعد از بزرگانش از قبیل: برگمان، آنتونیونی، تارکوفسکی، کیشلوفسکی، فلینی، گدار، بونوئل و دیگر غول های سینمایش، گویی به چالش مفرط و بن بست رسیده است. دیگر مانند دهه های۶۰،۵۰،۷۰و حتی۸۰ شاهکارهای فلسفی – روانی در سینمای اروپا و حتی هالیوود هم نمی بینیم. دیگر این قبیل فیلمها بینندگان خاص و بسیار کمی را در سینماها دارند و مورد بی رحمی و طرد شدگی قرار می گیرند. ولی آرنوفسکی با این همه بی تفاوتی مخصوصآ درفیلم زیبای چشمه باز هم به سبک خود ادامه می دهد. بدون شک آرنوفسکی، نولان، پل توماس اندرسن و چند سینماگر جوان دیگر در هالیوود امروز، راه روانشناسی و اندیشه گرا بودن در هنر سینما را دنبال می کنند و علاقه مندان خود را دارند.

منبع: آلبالو


نقد فیلم Fountain ساخته دارن آرنوفسکی

داستان فیلم ” چشمه ” بیش از آنکه یک داستان عاشقانه باشد روایتی عرفانی دارد . تامی کریو ( هیو جکمن ) پزشکی است که سعی داره تا داروی بیماری همسرش را پیدا بکنه برای همین روی میمونی که تومور داره آزمایش هایی انجام میده و یه جورایی خود خوری داره تا هرچه زودتر بتونه همسرش رو از بیماری خلاص بکنه . داستان فیلم به 3 صورت مطرح میشه یا بهتر بگیم فیلم 3 داستان را مطرح میکنه که در نهایت به هم ربط پیدا میکنن ، داستان اصلی روایت واقعی دکتر کریو است که در پیداکردن چاره ایست برای بیماری همسرش ، همسرش ایزی ( ریچل ویز ) نویسنده ی است و حالا که تومور مغزی دارد و به پایان زندگیش نزدیک شده آخرین کتابش را با عنوان ” چشمه ” مینویسد و این کتاب را به تامی میدهد تا آخرین فصل را او بنویسد و آنطور که میخواهد تمامش کند . از اینجاست که داستان دوم که روایت کتاب ایزی است شروع میشود ،این داستان درباره ی قوم مایاها ( حدودا 500 سال پیش ) و مربوط به رانده شدن اسپانیا از امریکای شمالی به قسمت های امریکای مرکزی و جنوبی است که توسط یک داروغه رقم میخورد که عضو فرقه ی اپوس دئی که از فرقه های متعدد مسیحیت میباشد ، در این داستان هم آرنوفسکی سعی کرده تا با قراردادن بازیگران اصلی به عنوان شخصیت های داستان کتاب ” چشمه ” ارتباط بیش تری با بیننده برقرار کند چرا که داستان فیلم انقدر سردرگم است که به نظرم اگر قرار بود از بازیگران متعدد برای نقش های هر داستان استفاده شود واقعا بیننده گیج میشد .

The Fountain 2 - نقد فیلم The Fountain (چشمه)

داستان این کتاب هم درباره ی ” درخت زندگی ” است ، درختی که بعضی از فرقه ها معتقد اند به جاودانگی آن ، توماس فرمانده سپاه اسپانیا ( با بازی هیو جکمن ) به دستور ملکه ایزابل ( ریچل ویز)باید این درخت را پیدا کند ( میگویند هر کس از شیره این درخت بنوشد ، جاودانه میشود ) . اما داستان سوم که متاسفانه در خیلی از سایت هایی که نقدی از این فیلم منتشر کرده اند آن را در زمان آینده تعریف کرده اند و حتی جایی خواندم که این داستان روایت مردی است در کره ی ماه و …. که کاملا غلط است.

داستان سوم همان ذهن درگیر تامی است که در حبابی گیرافتاده ، درختی که فقط با آن سر میکند همان ایزی همسرش است و تنها چیزی که در ذهن دارد همسرش ایزی است و به فکر راه درمان اوست . چراکه اگر دقت کرده باشید وقتی تامی با آن حالت عجیب ( چهره رنگ پریده ، موهای تراشیده ) ایزی را در آن حباب میبیند سریع به خودش می آید و خودش را در همین دنیا میبیند . یا مثلا زمانیکه ایزی میمیرد ، درختی که در حباب با اوست هم از بین میرود و تامی فریاد میزند ” نمیر ، نمیر ، خواهش میکنم نمیر و …. ” که نشان از تقلای تامی برای نجات همسرش ایزی را دارد . این از روایت عاشقانه فیلم که بسیار ظریف کار شده است .

اما بحث عرفانی یا به اعتقاد خیلی ها بحث ماسونی فیلم ( که البته خود من زیاد به ماسونی بودنش اعتقاد ندارم هرچند نشانه هایی از این مسئله در فیلم به چشم میخورد ) . آیا مرگ راه درمان دارد ؟ آیا میتوان از مرگ جلوگیری کرد ؟در ابتدای فیلم با این نوشته روبرو میشویم که در ابتدای کتاب ایزی ” چشمه ” است :

” بدین ترتیب او آدم و حوا را بیرون کرد و در سمت شرقی باغ عدن فرشتگانی قرار داد تا با شمشیر آتشینی که به هر طرف میچرخید راه درخت زندگی را محافظت کنند”

سقوط انسان آیه ی 24

The Fountain 1 - نقد فیلم The Fountain (چشمه)

منظور همان ” درخت زندگی ” است که در هر سه داستان به چشم میخورد ، در داستان قدیمی تلاش برای رسیدن به درخت و جاودانگی ، در داستان دوم استفاده از این درخت برای تولید دارویی شفابخش و در داستان سوم ( ذهن تامی ) این درخت نمادی است از ایزی و تلاشی است برای بقای آن و جاودانه کردنش .

در کل حرف اصلی داستان همین ” درخت زندگی ” است که در پایان فیلم میبینیم که توماس فرمانده سپاه اسپانیا به دستور ملکه خود را به این درخت میرساند و از شیره آن میخورد . توماس وقتی به شکوه و عظمت این درخت میرسد طمع میکند و از شیره آن با حرص میخورد و شاید همین مسئله باعث میشود تا او به درخت زندگی دیگری تبدیل شود و به این ترتیب جاودانه شود . تامی دکتری که در تلاش برای کشف دارویی است برای تومور همسرش از همین درخت استفاده میکند و اتفاقا به دارو هم دست می یابد اما وقتی این اتفاق می افتد که دیگه دیر شده و بنابراین او هم نمیتواند همسرش را درمان بکند و ایزی می میرد . اینجاست که تامی در مراسم تدفین همسرش میگوید ” مرگ هم یک بیماری است ، مرگ هم درمانی دارد ” و او هم به فکر جاودانگی می افتد مسئله ای که باعث درگیری در ذهن بیننده میشود که در داستان سوم ، تامی داروی جاودانگی را کشف کرده و حالا در حبابی در آینده گیر افتاده است و …. که این ایده اشتباه است . تامی متوجه میشود که مرگ حق است و راه درمانی ندارد و اینجاست که از حباب ذهنش بیرون می آید ، حبابی که همسرش ایزی را در نماد ” درختی ” به ستاره شیبالبا میبرد جایی که میگویند دنیای مردگان است و مرده ها در آن دوباره زنده میشوند و تامی قصد دارد ایزی را به آنجا ببرد تا دوباره زنده شود ( البته در ذهنش ) و در نهایت بعد از قبول مرگ ایزی کنار قبرش دانه ای میکارد تا درخت زندگی بروید.

در ابتدای فیلم و در وان حمام ایزی از مرگش میترسد اما در آخرین لحظات عمرش در بیمارستان به تامی میگوید که دیگر نمیترسد که میتواند دلیلش قبول مرگ باشد .آرنوفسکی 6 سال تمام رو این پروژا کار کرده است و بعد از ” مرثیه ای برای یک رویا ” در سال 2000 ، این فیلم را در سال 2006 به اکران درآورد . فیلمی با جلوه های ویژه بالا و عالی ، فیلمی که در آن دیالوگ ها کار خود را دارند و نمادها و تصاویر هم کار خود را یعنی بیننده صرفا نباید به دیالوگ ها اتکا کند بلکه باید با حالات چهره ها و تصاویر ، مضمون اصلی داستان را درک کند .بدون شک متفاوت ترین فیلم آرنوفسکی ” چشمه ” به حساب می آید هرچند مثل فیلم هایی همچون pi . کشتی گیر و قوی سیاه و البته ” مرثیه ای برای یک رویا ” دست از ذهن مغشوش بر نمیدارد ، اما به تا حدود زیادی با 4 کار بلند دیگرش تفاوت دارد . نورپردازی فیلم خیلی خوبه به خصوص نورپردازی در ذهن تامی و در کنار درختی که تنها امید زندگیش به همان درخت است و درواقع نورپردازی فیلم از نکات قوی و مثبت فیلم به حساب میاد .

در پایان باید بگم دیدن فیلمی مثل ” چشمه ” درست مثل دیدن ” بلوار مولهلند ” میمونه و بعد از یکبار دیدن تقریبا چیزی ازش نمیفهمیم و اگر خیلی ذهن کنجکاوی داشته باشید ، چندین بار فیلم را میبینید تا به مضمون اصلی آن برسید .

منبع: سینما سنتر

حتما عضو کانال تلگرام و صفحه اینستاگرام سینما مدرن باشید! ما در تلگرام و اینستاگرام مطالب متفاوت تری داریم که در سایت نیست!

عشق فیلم هستی بیا کانال تلگرام ما 😍