روایت «جیمز وندربیلت» از پشت پرده نگارش فیلم نامه «زودیاک»
به مناسبت پانزده سالگی فیلم «زودیاک»
مترجم: سپهر گلمکانی
اکثر سینمادوستان، «جیمز وندربیلت» را بهعنوان فیلمنامهنویس فیلمهای پرفروشی مانند «مرد عنکبوتی شگفتانگیز» و «روز استقلال: بازخیز» میشناسند. کمتر کسی میداند که وندربیلت، یکی از بهترین فیلمهای کارنامه سینمایی «دیوید فینچر» را پیش از تولید آثار فوق به رشته تحریر درآورده بود. «زودیاک»، فیلم جنایی محصول سال ۲۰۰۷ و اثر موردعلاقه منتقدان، حاصل قلم جذاب، پرکشش و توانمند وندربیلت است. در ادامه، او در مصاحبه با وبسایت خبری – تحلیلی «مووی میکر»، از پشت پرده نگارش فیلمنامه «زودیاک»، همنشینی با فینچر و مسئله گذر زمان در قصه اثر میگوید.
در سال ۲۰۰۷، فیلمنامه «زودیاک» را برای فینچر نوشتم. نسخه ابتدایی فیلمنامه بهصورت قراردادی نوشته نشده بود؛ بنابراین من مجبور شدم که بخشهایی از فیلمنامه را کوتاه نمایم تا آن را به استودیوهای فیلمسازی ارسال کنم. اکثر افراد به من میگفتند که فیلمنامه نوشته شده، بسیار طولانی است و کسی آن را نمیخواند. من فکر کنم که نسخه ارسالی به استودیو حدود ۱۵۰ صفحه بود. من به فیلمنامهنویسان تازهکار توصیه میکنم که در قدم نخست، فیلمنامه ۱۵۰ صفحهای ننویسند.
حتی زمانی که «دیوید فینچر» بهعنوان کارگردان فیلم «زودیاک» انتخاب شد، من همچنان در مورد طولانی بودن متن نگران بودم. چیزی که من را بسیار متعجب کرد، این بود که برخی از سکانسها در طول تولید فیلم بهجای حذف، اضافه شدند.
در نسخه فیلمنامه گمانی «زودیاک»، من یک سکانس کامل با حضور «برایان کاکس» نوشته بودم که زودیاک قاتل با برنامه صبحگاهی تلویزیونی تماس میگیرد. سپس من آن سکانس را قبل از ارسال به استودیو حذف کرده بودم. چند روز بعد، فینچر با من تماس گرفت و به طرز شگفتآوری به من گفت: «زودیاک قاتل بهتر است به برنامه صبحگاهی زنگ بزند.»
بعد از حرف فینچر، من سکانس را دوباره به فیلمنامه اضافه کردم و فینچر که در آن زمان تحقیقات میدانی پیرامون شناخت بیشتر زودیاک قاتل انجام میداد، از سکانس نوشته شده استقبال کرد.
من نسخه ۱۵ دقیقهای از سکانس را برای فینچر فرستادم. من و فینچر به طور مداوم در طی نگارش فیلمنامه و مراحل پیشتولید اثر، با هم مینشستیم و پیرامون قصه مذکور صحبت میکردیم. فینچر مخالف طولانی بودن فیلمنامه نبود. فینچر طوری فیلم «زودیاک» را ساخت که همه شخصیتها بهگونهای تند و سریع دیالوگها را بیان کنند.
من در دوران نوجوانی، کتاب «زودیاک»، نوشته «رابرت گری اسمیت»، کاریکاتوریست روزنامه «سان فرانسیسکو کرونیکل» را خوانده بودم. من از همان موقع شیفته ایده موجود در این پرونده جنایی شدم. چیزی که من را شیفته گری اسمیت کرد، شغل او بهعنوان کاریکاتوریست بود. او همان فردی بود که تمام قطعات پازل را برای افشای هویت قاتل به هم متصل کرد. من در حین مطالعه کتاب مذکور، عاشقِ عنصرِ قهرمان پردازیِ غیرمحتملِ گری اسمیت شدم.
«زودیاک» صرفاً یک کپسول زمانی از یک دوره خاص نیست. من و فینچر قصد نداشتیم تنها آن مقطع زمانی ملتهب و اوج کار زودیاک قاتل را به نمایش بگذاریم – دورهای که یک قاتل سریالی در منطقه خلیج سانفرانسیسکو تحت تعقیب نیروهای پلیس قرار میگیرد و روزنامهنگاران، شهروندان و پلیس محلی را سرکار میگذارد. گذر زمان، عنصر اصلی فیلم «زودیاک» است. من از همان آغاز نگارش فیلمنامه، به دنبال روایت قصهای بودم که در طول گذشت ۲۵ سال اتفاق بیفتد. زمانی که فینچر روی استوریبرد فیلمنامه کار میکرد، ما روی مسئله گذر زمان مکالمهای انجام دادیم. در نهایت ما تصمیم گرفتیم که در هر سر تیتر صحنه، زمان وقوع حوادث را ذکر نماییم.
من و فینچر به این نتیجه رسیدیم که خیلی زود است شخصیت کارآگاه «دیوید توشی» (مارک رافلو) را وارد قصه کنیم. من، فینچر و توشی هرسال به تقاطع خیابان «واشنگتن» و «چری» میرفتیم. در آن جا زودیاک قاتل یکی از قربانیهایش را به بدترین شکل ممکن به قتل رسانده بود.
یکی دیگر از عناصر کلیدی ساختار فیلمنامه «زودیاک»، عنصر پرش زمانی چهار ساله است. این عنصر باعث شد که مدتزمان اثر از ۹۴ دقیقه به ۱۵۷ دقیقه تغییر یابد. من و فینچر بارها پیرامون پرش زمانی چهارساله در فیلم حرف زدیم. ما میخواستیم که سربزنگاه، یک ضربه عجیبوغریب به بیننده وارد کنیم. ما قصد داشتیم برای افشای هویت واقعی زودیاک قاتل، مخاطب را به چهار سال پس از وقایع هولناک سانسفرانسیکو ببریم.
در طول تدوین فیلم «زودیاک»، فینچر یک سکانس تماماً سیاه با موسیقی مونتاژ شده را به فیلم اضافه کرد. آن سکانس سیاهی مطلق زیبا بود اما برای ساخت موسیقی آن، باید هزینهای اضافی پرداخت میشد. استودیو «پارامونت» علاقه نداشت که زیاد روی موسیقی آن صحنه پول اضافهای بپردازد. تهیهکنندگان اجرایی هم چنین نظری را داشتند. تهیهکنندگان میگفتند تماشاگران در حین تماشای آن صحنه سیاهی مطلق، احساس خواهند کرد که پروژکتور خراب شده است.
در نهایت، آن سکانس سیاهی مطلق در نسخه اکران شده استفاده نشد اما بینندگان میتوانند سکانس مذکور را در نسخه مخصوص کارگردان تماشا کنند.
همیشه من و فینچر گزینههای زیادی در اختیار داشتیم. ما میخواستیم که بینندگان گذر زمان را در فیلم احساس کنند. ما قصد داشتیم چنین ایدهای را در فیلمنامه به کار ببریم که مردم سانسفرانسیکو در طی وقوع قتلهای فجیع زودیاک قاتل، چه زندگی ناخوشایندی را تجربه میکردند؛ بنابراین من و فینچر بارها پیرامون این مسئله با تهیهکنندگان صحبت کردیم و هر کاری از دستمان برمیآمد انجام دادیم تا این گذر زمان در اثر بهوضوح دیده شود.
من در اولین جلسه پیچینگ فیلمنامه «زودیاک»، با «مایک مدووی»، تهیهکننده سینما ملاقات کردم. من قبلاً با او یک فیلم ساخته بودیم. من سه دقیقه از فیلمنامه «زودیاک» را برای مایک توضیح دادم. واکنش مایک پس از شنیدن حرفهایم، قابلدرک بود. او نگاهی به من انداخت و گفت: «خب، پلیسها موفق نمیشوند که او را دستگیر کنند، درسته؟»
من در جواب به مایک گفتم: «بله».
او از من خواست که پایان داستان را شرح دهم. من این گونه توضیح دادم که شخصیت گری اسمیت وارد مغازه میشود و به مرد قویهیکلی خیره نگاه میکند. گری اسمیت متوجه میشود که او همان زودیاک قاتل است. سپس گری مغازه را ترک میکند. این واقعیتی است که گری باید بداند و باور کند که بالاخره هویت واقعی قاتل را کشف کرده است و شما خوشحال خواهید شد که گری بالاخره از تحقیق و بررسی دست میکشد.
مدووی از پایان فیلمنامه راضی بود و سپس چراغ سبز جهت تولید فیلم را صادر کرد.
فیلم «زودیاک» به کارگردانی دیوید فینچر و نویسندگی «جیمز وندربیلت» با نقش آفرینی ستارگانی چون «جیک جیلنهال»، «مارک رافلو»، «رابرت داونی جونیور» و «کلوئی سویی» در سال ۲۰۰۷ اکران شد. فیلم «زودیاک» مورد استقبال منتقدان و اهالی سینما قرار گرفت و نامزد دریافت نخل طلای بهترین فیلم جشنواره کن در همان سال شد.
توضیح الف: مصاحبه وندربیلت با وبسایت خبری – تحلیلی MovieMaker در تاریخ ۲ مارس ۲۰۲۲ انجام و منتشر شد.
توضیح ب: با توجه به کتاب «فرهنگ فیلمنامه» (محمد گذر آبادی، ۱۳۹۳) و مقاله «استانداردهای فیلمنامهنویسی» (۱۳۸۹)، واژههای Spec Script و Slugline به ترتیب فیلمنامه گمانی و سر تیتر صحنه در متن ترجمه شدند.
توضیح ج: فیلمنامه «زودیاک» توسط سعید محمدی به فارسی ترجمه شده و انتشارات ساقی وظیفه نشر کتاب را برعهده داشته است.
