نقد فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی

16047124 2216 a - نقد فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی

در سال های دور قضاوت آسان تر از کنون بود و می شد بیان کرد که فلانی شر است و آن دیگری خیر. اما اکنون جهان در صلح است ،صلحی سرد.

فرهادی هم در فیلمهایش دغدغه اصلی اش این است.مطلق نبودن شر وخیر،حقیقت و دروغ. بن مایه ی اصلی این فیلم هم بر پایه ی همین مسئله می باشد.

چهارشنبه سوری هم به مثابه ی درباره الی و جدایی واکنشی است سینمایی به روزگاری که ما در آن هستیم.

ایده اولیه این فیلم ورود یک غریبه به داخل یک خانواده است که هم ظاهر و هم خلوت و هم پنهانکاری آدم های آن خانواده را ببیند.

شروع فیلم یعنی معرفی روحی از ابتدا تا رسیدنش به خانه مرتضی و مژده کمی طولانی است اما نه خسته کننده.

یکی از دلایلی که تماشاگر فیلم را رها نمی کند این است که فرهادی گره افکنی ها و نقاط عطف فیلم را با همان تعاریف کلاسیک و مرسوم هماهنگ می کند.

و دلیل دیگر طولانی بودن این سکانس این است که فرهادی می خواسته است از یک فضای شاد ، سفید ، پر تحرک و پر انرژی اول فیلم وارد شرایط بحرانی آن خانه شود، اما بدلیل آن که تمام میزانسن ها متحرک و کادر ها پر از حرکت است بیننده احساس خستگی نمی کند.

همین طور تدوین نیز در این امر تاثیر بسزایی گذاشته است ، جامپ های زیادی که فیلم دارد و اصلا تعریف مونتاژی این فیلم در همان سکانس های اولیه بنا گذاشته می شود.

چهارشنبه سوری فیلم جزئیات است و در پرداختن به جزئیات بی نقص کار می کند. این جزئیات خیلی ریز هستند اما جزو استراکچر به حساب می آیند. مانند چادر؛ اگر چادر را در آن صحنه گیر کردنش لای چرخ موتور در سکانس اول – که خود یک نوع پیش آگاهی است که سینمای فرهادی بخصوص درباره الی مملو از آن است- را نمی دیدیم و فقط وقتی که کارکرد دراماتیک داشت آن را می دیدیم کمی دست نویسنده رو بود و تماشاگر متوجه می شد که چون چادر کارکرد دراماتیک پیدا کرده،مشخص و دیده شده است.

در واقع چادر برای خودش قصه ای دارد و در فیلم تشخص پیدا می کند.

چادر اول زیر چرخ موتور می رود،بعد در خانه مژده ، وقتی روحی می خواهد به خانه سیمین برود چادر را نمی برد ، سپس وقتی می فهمد چادرش نیست از سیمین سراغ چادرش را می گیرد که بعد می فهمیم مژده با چادر او جلوی شرکت رفته است،همانطور که گفتم چادر برای خودش قصه ای دارد.

16047122 5920 a - نقد فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی

بعضی نکات ظریف تر دیگری هم وجود دارد که بعضی مواقع حتی کارکرد دراماتیک آنچنانی هم ندارد ولی به عنوان یک پراپ در انتقال حس تاثیر زیادی دارند مانند جاروبرقی، عطر، فندک، هواکش و… که طبق معمول فیلم های فرهادی از هرکدام بیش از دوبار استفاده می کند.

چون برای تماشاگر جذاب است که چیزی را که یکبار دیده است و فکر کرده است که برای چه آن را دیده ، حالا بعدا معنا و مفهوم پیدا میکند.

فیلم تیتراژ زیبایی دارد که سوای حرکت نرم دست روحی در باد انعکاس تصاویر مختلفی از ساختمان های شهر ، روی شیشه پنجره اتوبوس هم جذاب و دیدنی است.

چیزی که در فیلم زیاد میبینیم آینه است که سعی شده زیاد به رخ کشیده نشود.

آیینه از تیتراژ شروع می شود و در همه جا حضور دارد و همه شخصیت ها حداقل یکبار خودشان را در آیینه می بینند. مرتضی و مژده در آسانسور ، سیمین و بیشتر از همه روحی که هم در سکانس شروع ، در خانه مژده و هم پیش سیمین که او را آرایش می کند. البته آیینه یکی از مولفه های تکرار شونده در فیلم های فرهادی هم هست.

با ورود روحی به خانه، مرتضی را میبینیم و مژده در خانه نیست. بعدا که مژده می آید در می یابیم که مرتضی خودش تقاضای خدمتکار کرده است و مژده مخالفت می ورزد.

چیزی که درباره مژده وجود دارد این است که او به خودی خود دچار استرس است و احساس نا امنی می کند و یکی از دلایلی که ما تا میانه قصه متوجه واقعیت ماجرا نمی شویم همین وجه شخصیتی مژده است.

مژده ابتدا در خانه نیست و گوشی مرتضی را هم با خودش برده است. با توجه به احساس خطر و ظنی که در مورد رابطه با همسایه روبرویی دارد ، انگار با این کار زمینه را فراهم کرده است که اگر او زنگ بزند شماره را ببیند.

16047125 4306 a - نقد فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی

نکته مهم درکل فیلم چهارشنبه سوری این است که تماشاگر را در قضاوت سهیم می کند. تماشاگر در طول فیلم بارها قضاوتی می کند که غلط از آب در می آید و مدام با این پیش داوری و ذهنیت های شکل گرفته فرهادی تماشاگر را بازی می دهد.

برای مثال در ابتدای فیلم روحی با یک مرد،تنها است و تماشاگر یک احساس خطر برای روحی میکند و فکر می کند به علت غیبت زن خانه ممکن است اتفاقی برای او بیفتد. در واقع تعلیقی که در فیلم وجود دارد بیشتر مربوط به خارج از فیلمنامه استو به دلیل پیش داوری های عرف گونه ای است که تماشاگر دارد. البته این مسئله فیلم را تاریخ انقضا دار و از حالت درک یکسان برای همه خارج میکند.

فرهادی با یک سری ریزه کاری هایی درباره سیمین ، سعی در این دارد که او را در مجموع شخصیتی مثبت نشان دهد. چون طبق پیش داوری های عرف گونه ، تماشاگر گمان نمی کند زنی که راس سوم یک مثلث عشقی است هیچ وقت دارای شخصیتی مثبت باشد ، دلسوز راننده باشد که کمربند ایمنی نبسته یا از امثال روحی پولی برای آرایش نگیرد.

حتی انتخاب بازیگر که بی شک پاشنه آشیل این شخصیت بود نیز به بهترین شکل ممکن انجام شده است،گریم و طراحی لباس که بماند.

سیمین شخصیتی است که به محیط اطرافش خیلی توجه دارد ، و مهمترین خصوصیتش این است که همه را می فهمد و به آن ها خوبی می کند؛مثل راننده تاکسی ، روحی و ….

تک تک شخصیت ها به نوعی پنهانکاری دارند و دروغ می گویند؛ از دروغ های معمول و ملموس که به نوعی همه ما در زندگی میگوییم تا دروغ های غیر معمولی. اما مژده کمی متفاوت است و دروغ زبانی نمی گوید ولی در عمل دروغ می گوید. مژده به دختر کارگر می گوید بیاید بالا چون پایین سرد است ولی معلوم می شود که نقشه ای برای او کشیده است. مژده نسبت به بقیه دروغ کمتری می گوید اما روحی بزرگترین دروغ را می گوید و آن آوردن بلیت ها توسط زن همسایه است.

تا نیمه های فیلم به نظر می رسد تم قضاوت و به هم ریختن پیش داوری های تماشاگر راجع به وجود رابطه بین مرتضی با سیمین تم محوری است. قصه که جلو می رود و ما پی می بریم که حق با مژده بوده است ، تم قضاوت به حاشیه رانده می شود.

در صحنه ملاقات مرتضی و سیمین ، مهمترین معمای فیلم برایمان حل می شود و به تمام قضاوت هایی که راجع به این موضوع داشتیه ای پاسخ داده می شود و از اینجا به بعد سعی شده که قضاوت ها به کانال دیگری هدایت شود. روحی هم کشف می کند که این ارتباط وجود داشته ، پس پیش داوری می کنیم که روحی حال چه میکند؟ از اینجا به بعد جنس قضاوت ها متفاوت می شود ؛ تا آن لحظه قضاوت می کردیم که این رابطه هست یا نیست ولی از این به بعد با این درگیریم که روحی باید این موضوع را به مژده اعتراف کند یا نه ؟ آیا درست است این خانواده از هم بپاشد؟ مهمترین کارکرد صحنه ای که روحی دوباره بالا می آید این است که می خواهد به مژده اعتراف کند که دروغ بزرگی به او گفته است ولی سرانجام نمی گوید و در عین حال به نظر می آید مژده متوجه شده است.

CHEHAR - نقد فیلم چهارشنبه سوری اثر اصغر فرهادی

فرهادی از قضاوت بعنوان ابزار فیلمنامه نویسی استفاده کرده است. در واقع تعلیق که در فیلم وجود دارد حاصل ماجراهای آن نیست ؛ بلکه حاصل ماجراهایی است که تماشاگر پیشاپیش در ذهنش ساخته و بعد میبیند که خلاف آن اتفاق می افتد.

اما بعضی افراد عنوان می کنند بهتر نبود اگر صحنه ملاقات مرتضی و سیمین حذف می شد و تا اخر نمی توانستیم راجع به رابطه ی آن دو با قاطعیت نظر بدهیم ، ولی نکته این جاست که اگر رابطه آن دو در ابهام می ماند به احتمال زیاد تماشاگر شخصیت مژدهرا یک بیمار و کسی که سوظن بیمارگونه دارد به حساب می آورد و همین طور فیلم از شمولیت و عمومیت می افتاد و حالتی خاص پیدا می کرد.

یکی دیگر از نقاط قوت چهارشنبه سوری تغییر نقطه دید روایت است که برای قضاوت و ایجاد حس همدردی با تک تک شخصیت ها استفاده می شود.

برای مثال بعد از آشکار شدن رابطه سیمین و مرتضی و سپس ایثار سیمین که می خواهد علیرغم میل باطنی اش این رابطه را تمام کند ، وقتی او ماشین را ترک می کند اولین و تنها جایی است که نقطه دید روایت به سیمین منتقل می شود و اینجا دوربین مسافت زیادی را با او همراهی می کند. اینجا نزدیکی و همدردی حس می شود و ما سیمین را در بی پناهیش زیست می کنیم ، اما بعد از لحظه انفجار ترقه و بعد از نمایش این بی پناهی ، و وقتی که تصمیم می گیرد دوباره سراغ مرتضی برگردد، دوربین دیگر او را همراهی نمی کند.

مشابه همراهی  دوربین با سیمین ، در انتهای این کار با مژده صورت می گیرد، در پلانی مژده را از پشت سر، در حال جارو کشیدن دنبال می کنیم و در نیم رخی از او توقف کرده و سپس هواکش که بازگشت مجدد تردید و سوظن مژده به مرتضی را گوشزد می کند.

طرح کلی دکوپاژ در چهارشنبه سوری اساسا به خاطر لحن عمومی رئالیستی در صحنه های داخلی ، دوربین به بازیگران زیاد نزدیک نشده و دکوپاژ بیشتر بر مبنای برداشت بلند و با ترکیب حرکت دوربین با حرکات بازیگران برای نشان دادن تنش و بحران حاکم بر فضای خانه مژده ، طراحی شده است. در عین حال تلاش شده این میزانسن های پرتنش ب چشم نیایند و حضور دوربین حس نشود و در مقابل در صحنه های بیرونی ، برداشت ها اغلب کوتاه هستند و سعی شده تحرک و تنش اغلب در داخل قاب های کمتر متحرک، آن هم بصورت انفجار و آتش بازی باشد تا به تدریج به سکون و لختی آخر فیلم برسیم.

نویسنده: محمد جواد صابری

منبع: مجله رادیکال
حتما عضو کانال تلگرام و صفحه اینستاگرام سینما مدرن باشید! ما در تلگرام و اینستاگرام مطالب متفاوت تری داریم که در سایت نیست!

عشق فیلم هستی بیا کانال تلگرام ما 😍
//